::İnsanlık tarihi açısından gıdaların doğal tat, koku ve görünüşlerine uygun olarak uzun süre saklanıp değerlendirilmesi hep önemli olmuştur. Bu süreçte konservecilik, pek çok gıda saklama yöntemine göre oldukça geç bir tarihte bulunmuş olmasına rağmen, tüm dünyadaki gelişimi hem çok hızlı hem de çok yaygın olmuştur.

Konserve terimi dar ve geniş anlamıyla iki grupta değerlendirilir. Geniş anlamıyla konserve, gıda maddelerinin çeşitli yöntemlerle uzun süre bozulmadan saklanmasıdır. Dar anlamdaysa gıdanın hava almayan (hermetik) kapalı kaplarda pastörize veya sterilize edilerek bozulmadan muhafaza edilmesidir. Bu sistemle yapılan işleme konservecilik, işlenen ürüne konserve adı verilir. Burada bahsedilecek olan “konservecilik” terimiyse teneke kutu, cam kavanoz veya en son aseptik plastiklerin ambalaj olarak kullanıldığı konserveciliktir.

Konserveciliğin tarihsel akışı içinde dünyada ve ülkemizdeki gelişimi bu bölümde işlenmeye çalışılacaktır.

Her ürünün konserve edilişi farklıdır. Konserve yapma teknikleri aşağıda açıklanmıştır

1. Isı enerjisi uygulamaları:
a)  Pastörize etme (pastörizasyon) yöntemi: 100 °C ve altındaki sıcaklıkların uygulanması.
b) Sterilizasyon yöntemi: 100 °C derecenin üzerindeki (ürüne göre değişen 115°C, 121°C vb.) sıcaklıklarda ve basınç  altında ısıtılması.

2. Soğukta muhafaza yöntemi:
a) Soğukta depolama: 0 °C ila + 4 °C
b) Derin dondurma: -18 °C ve daha düşük sıcaklıklarda

3. Gıdanın su içeriğinin azaltılması yöntemi:
a) Kurutma
b) Suyunun uçurularak konsantrasyonunun yükseltilmesi
c) Şeker ilave edilerek konsantrasyonunun yükseltilmesi
d) Tuzlama
e) Baharatlar ile
f) Tütsüleme ile

4. Fermantasyon yöntemi

5. Kimyasal koruyucular katılması yöntemi

6. Nötr gaz ortamında muhafaza etme yöntemi (Azot gazı vb.)

7. Filtrasyon ile muhafaza yöntemi

8. Işınlama yöntemi (Ref. 1)

9. Isı uygulamaksızın çok yüksek basınç altında yapılan uygulamalar (Ref. 13)

Amerika kökenli bir bitki olan domates, dört yüzyıl içinde tüm dünyaya yayılmış ve en fazla yetiştirilen yaş sebze haline gelmiştir. Domatesin kökeni, Güney Amerika’nın batı sahillerindeki yüksek dağların yer aldığı bölgedir. Yabani türlerinin hepsi doğal olarak Kolombiya’nın güneyi, Şili’nin kuzeyi ve Peru arasında kalan bölgede And Dağları’nın doğu kesimlerinde ve 3400 metre rakıma kadar çıkan yerlerde bulunmaktaydı. Kültür çeşitlerinin atası olarak kabul edilen yabani domates Lycopersicon esculentum’dur. Bir domates çeşidi olan Cerasiforme’nin de kökeni yine bu bölgedir. Bununla birlikte diğer sekiz yabani domates türünün dağılımı yalnızca az önce tanımladığımız dar alanda sınırlı kalırken, Lycopersicon esculentum çok daha geniş bir alana yayılmış durumdaydı. Amerika kıtasının tüm subtropikal ve ılıman bölgelerine yayılmış, Kuzey Amerika’ya ilerleyip Teksas ile Florida’ya kadar çıkmıştı.

Domatesin ilk kültüre alındığı bölgenin Meksika olduğu üzerinde bir fikir birliği var ve adının da Meksika’daki Nahua yerlilerinin dilinde domatesin karşılığı olan tomatl veya xi-omatl sözcüğünden geldiği bildirilmekte. Buna karşılık kültüre alındığı ilk tarih üzerinde belirsizlik bulunmakta, yani elimizde kesin ve net bir tarih yoktur. (Ref. 25)

Domatesin Aztek ve diğer Mezoamerika toplumlarının yemeklerinde kullanılması bir gelenekti ve MÖ 500 yılına kadar uzanan bir tarihçesi vardı. Yüzyıllar içinde Orta ve Güney Amerika’ya yayılan domates, bazı bölgelerde afrodizyak olarak da yetiştiriliyordu. (Ref. 6)

Domates, XVI. yüzyılın ilk yarısında Meksika’dan İspanya’ya getirilmiş, oradan da önce İtalya’ya, daha sonra Fransa ve diğer Avrupa Ülkelerine; ayrıca Kuzey Afrika’ya, özellikle Fas ve Mısır’a taşınmıştır. Domatesin Akdeniz ve Orta Doğu ülkelerine yayılmasında Türk tacirlerin önemli rolü olduğu belirtilmektedir. Aynı dönemlerde İspanyol kolonyalistler de domatesi Filipinler üzerinden Asya’ya taşımıştır. İlk dönemlerde, nedeni çok iyi bilinmemekle birlikte, muhtemelen aynı familyaya ait petunya, tütün, tatula, ban otu, güzelavrat otu gibi bazı akraba türleri gibi zehirli bir bitki olduğu sanıldığı için gıda maddesi olarak tüketilmemiş, yalnızca süs bitkisi şeklinde ve sivrisinekleri uzaklaştırıcı bir bitki olarak yetiştirilmiştir. 
(Ref. 25)

Bazı araştırmacılar bugün yetiştirilen domatesin kökeni olarak çeri domatesini görürken; botanikçi Tracy ise Güney Amerika’da yetişen yabani türlere benzeyen ve bizim ekili türlerimizin temeli olan büyük meyveli forma dikkat çekmektedir. (Ref. 34)

İtalya’da domates ziraatı Parma ve civarında başlayıp gelişmiştir. Domatesin işlenerek değerlendirilebileceğini fark eden Parmalılar hem domates çeşitlerinin ıslahı konusunda çalışmalar yapmış, hem de domatesin işlenmesini sağlayacak olan makineleri üretmiş, hatta teknolojideki değişikliklere paralel olarak bu makineleri sürekli olarak modernize etmişlerdir. Parma konserve makineleri sanayisi halen bu konuda dünyanın en iyisi durumundadır.

Domates, konserve sanayinin hammaddesi olarak ilk önce domates konservesinin üretiminde kullanılmış, daha sonra salça üretiminde kullanılmaya başlanılmıştır Domatesten sanayi anlamında salça üretilmeye başlanmasının ardından domates ekim sahaları çok genişlemiştir. Son elli yıl içindeyse domatesten küp domates konservesi veya domates rendesi gibi ürünler de yapılmıştır. Ayrıca salçayı yarı mamul hammadde olarak kullanarak ketçap ve benzeri soslar da üretilmiştir.

İtalya’da tarım işçileri tarafından kış hazırlığı olarak çekirdekleri çıkarılıp ezilmiş domateslerin güneşte kurutulup sonra açık ateşte kaynatılmasıyla elde olunan koyu renkli ilk salçaya verilen isim “kara konserve”ydi. Muhtemelen açıkta kaynatma ve güneşte kurutma sırasında ortaya çıkan siyaha yakın koyuluktaki renk sebebiyle bu isim verilmişti.

19. yüzyılda Avrupa’daki hızlı yayılışı ve mutfaklarda artan kullanımı, domatesi daha dayanıklı kılma
yöntemleri bulmaya yönelik araştırmaları da teşvik etmiştir. Bilindiği gibi o yıllarda domates, temmuzun ikinci yarısından eylülün ortalarına kadar olan dönemde çok üretilen sebzelerden birisiydi ve tamamen mevsimsel bir üründü. İşte bu nedenle tüm yıl boyunca domatese ulaşabilmenin veya onu muhafaza edebilmenin bir yolunu bulmak çok önemliydi.

İtalya’da çiftçiler kendilerince bir yol geliştirmişlerdi: Önce domatesin kabuğunu soymuş, sonra çekirdeklerini çıkartıp ezmişler, daha sonra da muhtemelen bir jüt çuvalın içinde suyunun süzülmesini sağlamış, ardından da güneşte kurutmuşlardır. Kara salça yapımında kullandıkları ikinci yol ise; ezilmiş domateslerin jüt çuvalda süzülmesi, sonra koyu renkli, yoğun bir sos elde edilinceye kadar uzun süre boyunca açık kazanlarda kaynatılmasıydı. Elde edilen bu koyu renkli ürüne “kara konserve (salça)” adını vermişlerdi. Bu ürünü uzun süre muhafaza etmek için de ayrıca yağlı kağıtlara sararak dış yüzeyinin küflenmesine karşı korumaya çalışmışlardı. Böylece soğuk kış aylarında çorbalara ve diğer yemeklere sadece küçük bir kaşık kara konserve katarak, yemeklerinde kırmızı rengi ve domates tadını elde etmişlerdi.

Son olarak da Fransız N. Appert’ in konservecilik konusundaki buluşunu, kendi ürünlerinin muhafazasında da değerlendirmeyi düşünmeye başlamışlardı. Kara konserve olarak isimlendirdikleri salçayı önceleri yağlıkâğıda sarıp fıçılarda muhafaza ederken; Appert’in buluşundan sonra salçayı teneke kutularda konserve edilmiş şekilde muhafaza etmeye başladılar. 1903 yılından sonra Parma’da Bull’lerde vakum altında salça üretmeyi keşfettiklerindeyse, bu yeni tür salçanın domatesten gelen doğal kırmızılığı ve lezzetini, önceki açıkta kaynatarak elde olunan kara salçaya göre daha iyi muhafaza ettiğini fark ettiler. Bunun üzerine de keşfettikleri bu yeni salça üretim yöntemini benimseyip, bu yöntemi daha da geliştirmenin yollarını hızla araştırmaya başlamış ve başarmışlardı.

Avrupa’da, domatesi zirai anlamda tarlada üretip yemeklerde kullanma fikrini İtalyanlar geliştirmiştir. Uzun zaman geçmeden de kendi milli yemekleri olan pizza ile domatesi bir araya getirip domatese daha da fazla önem kazandırmışlardır.

Domatesin işlenmesi ve özellikle salça üretimini sanayi ürünü şekline dönüştürmek fikriyse Parma’da gelişmiştir. Daha sonrasındaysa hem salça üreten makineler yapılması hem de bu makinelerle salça üretilmesi yolunda süratle ilerleyen İtalyan üreticiler dünya çapında ün kazanacaklardı. Salça ve diğer domates ürünleri için hem üretim hem de ambalaj teknolojileri için sürekli araştırma ve atılım içinde olan İtalyanlar, günümüzde de bu prensiplerini başarıyla sürdürmektedirler.

Parma, domates ziraatının gelişmesiyle birlikte bu domatesleri işleyen sanayinin gelişme merkezi haline gelmiştir. Ticaret odası kayıtlarına göre Parma’da 1897’de 8, 1913’te 33 ve 1922’de 36 adet küçük ve orta ölçekli mekanik atölye bulunuyordu. Bu atölyeler demiryolu ve inşaat sektörleri için makine ve ekipman yaparken bir yandan da gıda sanayi için de makine ve ekipman yapmaya başlamışlardı. Gün geçtikçe bu atölyeler fabrika haline dönüşmüş ve üretimleri de yalnız konserve makineleri üzerine odaklanmaya başlamıştı. 
(Ref. 32, 33)

1890 yılında Tito Manzini bir aile şirketi kurmuş ve demirci atölyesi olarak başladıkları işyerinde çeşitli gıda endüstrisi makineleri üreterek bu konuda büyük bilgi birikimine sahip olmuşlardır.

1896’da Ghizzoni Ettore e Figli firmasının sahibi Cesare, domates konserve endüstrisi için makine
üretimi ve tamir işlerine kendi demirci atölyesinde başlamıştı. Bir yandan da edindikleri bilgi birikimlerini işlerini geliştirmek için değerlendirmeye çalışıyorlardı. Bunun sonuçları alt kısımda Tito Manzini ile yaptıkları ve sonra da kendi başlarına kurdukları yeni şirketin atölyesinde geliştirip patentlerini aldıkları makinelerde göreceklerdir. (Ref. 32, 33)

1907’deyse Liqurian Şirketi faaliyete geçmiş; Parma’da gelişen konserve ve salça sektörü için teneke kutular ve ambalaj kasaları üretimine başlamışlardır. (Ref. 32, 33)

Bu arada Parma’da gelişen konserve ve salça makineleri sanayi için çok önemli ve çok gerekli olan elektrik sistemleri için şirketler kurulmuştur.

1909’da Oreste Luciani, özellikle konserve ve süt ürünleri fabrikalarında artan basınçlı buhar ihtiyacı için basınçlı buhar kazanları üreten bir fabrika kurmuştur. Bu fabrika 1920’lerin sonlarında tüm dünyaya ihracat yapabilir duruma gelmiştir. Luciani, ayrıca buz üretimi için de fabrika kurmuş ve bu tesisler 1985 yılına kadar faaliyet göstermişlerdir. (Ref. 32, 33)

1910’da 130 civarında işçi çalışan Alberto Cugini’nin fabrikasında domates konservesi için gerekli her türlü makine üretiminin yanı sıra türbinler de üretiyordu. (Ref. 32, 33) (Bakınız: Alt kısımda 1910, Tito Manzini Parma’da Salça Üretimi İçin İlk Bull’ü İmal Ediyor bölümü)

1913’te Bartolomeo Ballari’e ait şirket, makarna ve değirmencilik makineleri üretmek üzere kurulmuşken, ilerleyen yıllarda ve 1944 sonrasında, domates konsantresi makineleri, otomatik tüp doldurma makineleri gibi işlerde uzmanlaşmış bir firma haline gelmiştir. 
(Ref. 32, 33)

1930’larda dedesinin kurduğu Pompeo Simonazzi isimli demir atölyesinde çalışan Arnaldo konserve domates üretiminde kullanılmak üzere otomatik dolum ve dozajlama makinesinin prototipini yapmış, 1987’ye gelindiğinde bu şirket SASIB BOLOGNA şirketine dahil olmuştur. 
(Ref. 32, 33)

Ambalajın insanlık tarihinde önemli bir yeri vardır ve kökeni de insanlık tarihi kadar eskidir. İnsanlar önceden beri tüketebilecekleri gıdanın fazlasını zor günleri için muhafaza etme ihtiyacını her zaman için duymuş ve buna elden geldiğince bir çözüm üretmişlerdir. Bu amaçla ilk önceleri doğada mevcut olan yaprak, kabak, hayvan derisi gibi doğal malzemelerden yararlanmışlardır. Daha sonralarıysa ağaçtan oyulan ilk ambalaj modelleri gibi gelişmeler olmuştur.

Ambalaj tasarlanırken doğada bulunan örnekler daima insanlar için model olmuştur. Örneğin kolay açılma için muz kabuğu, sert ambalaj için ceviz kabuğu, yerfıstığı veya içinde yaşam barındıran yumurta kabuğu gibi. İlkel insandan bugünkü modern insana dek “ambalaj” kavramı bir şekilde insanın hayatında hep olmuştur ve olacaktır.

Konserve yapma tekniği ilk önce cam ambalajla ortaya çıktı ancak kısa süre sonra kırılma riski olmayan teneke ambalaja geçti ve ardından da çok hızlı bir gelişim gösterdi. Konservecilik gelişip büyürken paralelinde adeta onunla özdeş olan teneke ambalaj kullanımı ve teknolojisi de büyük bir hızla gelişti.

Tenekenin ve konserve ambalajında kullanımının gelişim süreci şöyle olmuştur:


Tenekenin ilk ne zaman ortaya çıktığı tam olarak bilinmiyor. İlk tenekenin Bohemya’da 1240 yılında yapıldığı düşünülüyor ve teneke yapımı bilgisi dört yüzyıla yakın bir süre boyunca bu bölgede bir sır olarak kalmıştır. Ama 1618 yılında savaş nedeniyle Almanya’da teneke üretimi düşmüş, meydana gelen sıkıntıyı aşmak için diğer ülkelerden Bohemya’ya gelen ustalar burada teneke yapmayı öğrenmiş ve ardından ülkelerine döndüklerinde oralarda da teneke üretmeye başlamışlardır.


1730 yılında İngiliz John Hanbury haddelenmiş demir levhadan ilk patentli ticari tenekeyi yaptı.


1810 yılında Peter Durand ilk olarak teneke kutuyu konserve ambalajı olarak kullandı.


1846 yılında Amerikalı Henry Evans konserve kutusunun dibini tek operasyonda üreten kalıbı yaptı.


1847 yılında Allan Taylor ilk pedallı presi üretti.


1849 Herry Evans, pendelum pres teknolojisini buldu. Kutunun dibini veya kapağını tek operasyonla yapabilen bir pres geliştirdi ve patentini de aldı. (Ref. 6)


1856 yılında İngiltere’de Herry Bessemer “Bessemer Konvektörü ’nü, ABD’deyse William Kelly dökme demirden çelik üretimini buldu.


1858 yılında Ezra J. Warner ilk konserve açacağını yaptı.


1865 yılında Fransız mühendis Pierre-Emile Martin Siemens-Martin çelik üretim tekniğini bularak gerçekten büyük bir buluşa imza atıyordu.


1866 yılında E. M. Lang kutu diplerinin gövdeye lehimlenmesi için özel bir teknik geliştirdi.


1877 yılındaysa ilk basit yan kenetli kutu üretimi başladı.


1883 yılında Chicago’da The Norton Brothers Co. firması ilk basit otomatik konserve kutu üretim hattını yaptı.


1889 yılında Fransız Achille Weissenthanner ilk kavanoz kapağını buldu.


1894 yılında Ams Machine Co. şirketi konserve kutusunda dip ile gövdeyi çift kenetle birleştiren basit kapama makinesini geliştirdi.

1907 yılından itibaren İtalya’da Ligurya Şirketi, konserve üretiminde kullanılan teneke kutu ambalajlarını üretmeye başladı.


1908 yılında Alman Prof. Dr. Ing Max Schlötter elektrolitik kalay kaplama tekniğinin patentini aldı.


1934 yılında yine Prof. Schlötter kontinü elektrolitik kalay kaplama yöntemini buldu.


1955 yılına gelindiğinde teneke kutularda bulunan konserve gıdalar, ABD Nevada’da “Sivil Savunma Hazırlık Testleri”ne alınarak konserve edilmiş gıdaların nükleer patlamalardan sonra tüketilmesinin güvenli olup olmadığı testi yapılıyordu. Sonuç: Konservenin güvenli olduğu tespit edildi.


1957 yılında kutu yapımında ilk alüminyum kutu üretimi başladı.


1960 yılında Japonya’da krom kaplı teneke (ECCS) üretimi başladı.
1960 yılında ilk alüminyum kolay açılır kapak yapıldı.

1966 yılında White Cap firması cam kavanoz kapağı olarak kullanılan twist-off kapağı yapacaktı.


1991 yılında tenekeden ilk kolay açılır kapak yapılmıştır. (Ref. 10)

19. yüzyılın üçüncü çeyreğinde dünyada ve özellikle Avrupa’daki orduların beslenmesinde konserve ürünlerinin seferberlik veya savaş dönemlerinde etkinlik kazanması İstanbul tarafından dikkatle izlenmeye alınmıştı.


19 Ağustos 1893 tarihinde Seraskerlik (Genel Kurmay Başkanlığı) makamı İstihkam ve İnşaat dairesi tarafından hazırlanan bir raporda “sefer zamanlarında Avrupa’da olduğu gibi bizde de askere hazır gıda verilmesi, konserve usulünde yiyecek hazırlanması, bu konu için çalışacaklara çeşitli eğitimlerin verilmesi, Almanya’dan bir usta getirilerek bir konserve fabrikasının kurulması hakkında” Berlin Büyükelçiliğine yazılması kararlaştırıldı.


Günlük 60 mark ücretle Levi Lojun adında bir ustanın İstanbul’a getirilmesi ve burada kurulacak bir konserve fabrikası için gerekli makine ve teçhizatın Almanya’dan yine Levi Lojun’un beraberinde temini için Berlin’e 25.000 mark gönderilmesi tam padişahın iradesiyle uygulanacakken, Fransız elçiliği ateşe militerleri tarafından Lapseki’de bir konserve fabrikası olan Mösyö Emil Rule padişah Abdülhamit ile tanıştırıldı. Mösyö Emil Rule’in Avusturya devletine mükemmel bir fabrika inşa ettiği, bu hususta ihtisas sahibi olduğu ve Osmanlı devletine de böyle bir fabrika kurma arzusunda olduğu söylendi.

Bu çerçevede geliştirilen müzakereler ve derin araştırmaların sonunda orduya her çeşit et ve sebze konserveleri ile tuzlama ve öğütülmüş maddeler ve peksimet gibi uzun süre korunup saklanabilen gıdaların üretimi; bu ürünlerin konacağı kutu vb kapların üretiminin yanı sıra günlük 100.000 askere yetecek kadar erzakın hazırlanabileceği kapasitede bir fabrikanın inşasına ve burada çalışacak subayların eğitimine karar verildi.


Bunun için fabrikanın Makriköy (günümüzde Bakırköy) civarındaki bez fabrikasının bahçesinde uygun bir alana kurulması planlandı. Fabrikanın inşaatına 1.338.392 kuruş, limana ve köprüye 301.800 kuruş, fabrikanın makinelerine ve diğer teçhizatına da 875.145 kuruş ödenmesi kararlaştırıldı. Bu fabrikanın tüm personeli Osmanlı vatandaşı olacak ve bunların eğitimi için de Almanya’dan bir usta getirilecekti. (Ref. 664)


Ancak bu kararın uygulandığına dair bir kayıta veya bilgiye ya da fabrikanın varlığı hakkında hiçbir belgeye bugüne dek ulaşılamamıştır. Bu bilgilerin bahsedildiği kitapta da yazar böyle bir bilgiden bahsetmemektedir. (Ref. 664)

İkinci Meşrutiyet’in ilanından sonra da Almanya’da Braunschweig şehrinde bugün bile faal olan Karges-Hammer firması Osmanlı ülkesinde “İmalat-ı Madeniyye A.Ş.” firması olarak, 20 Nisan 1909 tarihinde Harbiye Nezaretine (Millî Savunma Bakanlığı) başvurarak, Türkiye’de konserve ve madeni kutu imalatı yapmak istediğini belirtmiş, ancak bu talep reddedilmiştir. (Ref. 664)

Bu çalışmada özellikle ordumuzun gıda ihtiyacının karşılanmasına yönelik ve devlet tarafından kurulan bir konserve fabrikası hakkında herhangi bir bilgiye günümüze kadar rastlanmamış; kurulan tüm fabrikaların sermayedarlarının özel şahıslar ve ticari amaçlı oldukları tespit edilmiştir. (Ref. 79) Ayrıca o dönem devlet tarafından sanayi yatırımları için teşvik amaçlı çıkarılan Teşvik-i Sanayi Kanunu’ndan da faydalanmadıkları görülmüştür. Ziraat okulları bünyesinde kurulan çeşitli fabrikalar resmi bünyede olsalar bile asıl amaçları okulda teorik ve uygulamalı eğitim olmuştu.


Bilgi ve kaynaklara ulaşılabildiği kadarıyla Osmanlı döneminden başlanarak günümüze dek Türkiye’de kurulmuş bütün konserve şirketlerinin tarihçelerine tarih sırasına göre yer verilmeye çalışıldı. Zaman içinde ortaya çıkabilecek yeni kaynak ve bilgilerle bu çalışmamıza ilave olabilecek yeni şirket ve fabrikaların olabilmesi muhtemeldir. Halen kaynağına ulaşılabilinen ve bu çalışmamızda yer alan şirketlere ait fabrika veya fabrikaların kuruluş yılı, kurulduğu yer, kurucusu, markaları ve kapanış yılı biliniyorsa belirtilmiştir. Eğer bu bilgilerden bazıları yazılmamışsa bilinmiyor demektir ve kesin olmayan bilgilerin sonuna soru işareti konmuştur.


Ermis, Vatan, Akfa, Tamek, Tat, Türsant gibi birden fazla fabrika kuran firmalarsa aynı firmanın başlığı altında ve yine tarih sırasıyla incelenerek anlatılmıştır. Fabrikanın tarih sırasına göre yeri, kuruluş sırası geldiğinde firma adı, kuruluş tarihi gösterilmiş ve firma adı referans gösterilerek işlenmiş, bu şekilde herhangi bir karışıklık olması önlenmeye çalışılmıştır.


Başlangıçtaki ilk 75-80 yıllık dönemde ülkemizde konserve kutusu üretecek bir teneke kutu fabrikası yoktu. Bu nedenle de bu dönemde konserve fabrikaları kendi kutu üretim tesislerini kurup özellikle konserve üretiminin olmadığı aylarda konserve kutusu üretmişler, bu durum 1960’ların sonuna kadar böyle devam etmiştir. Teneke konserve kutusu üreten kutu fabrikalarının kurulması üzerine konserve fabrikaları da yavaş yavaş kutu üretim bölümlerini kapatacaklardı.


Modern konserve fabrikalarında bulunan modern kutu üretim tesisleriyse 2000’li yıllara kadar kendi kutularını üretmeye devam etmiş; sonrasında kutu üretim maliyetlerinin piyasadaki fiyatlardan daha yüksek olduğunu görerek kendi kutu tesislerini satmışlardır.


Ruhat Alp’in 2022’de yazdığı Osmanlı İmparatorluğu’nda Bir Endüstrileşme Hamlesi adlı kitabının 90. sayfasında ifade edildiğine göre; “İstanbul Büyükada’da Yunan vatandaşı Dimitri Kantarcı’ya ait yerel düzeyde bir konserve üretim tesisinin bulunduğu ve buradan Osmanlı Maliyesinin on yıllık temettü vergisi talebinin sonrasında adadaki mağazasının kapatılmasına teşebbüs edildiği, ayrıca Osmanlı vatandaşlarının bu mağazadan alışverişinin önlenmesinin düşünüldüğü ve şahsa gerekli kanuni müdahalelerde bulunulduğu” şeklinde bir ifade yer almaktadır. (Ref. 664-1)


Yine aynı kitabın 91. sayfasında da “Büyükdere Caddesi’nde yerleşik Aleksi isimli bir şahsın ürettiği ıtriyat ile sebze ve meyve konservelerinin Avrupa’da çok beğenildiği, ancak bir kaza (yangın?) sonucu mahvolmasından dolayı konservelerin Darülaceze’de imali durumunda yıllık 12.000 Osmanlı lirası ihracat yapabileceği; bu nedenle kendisine üretim yapabileceği bir yer tahsisi için talepte bulunduğu” arşiv kayıtlarında görülmektedir. (Ref. 664-2)


Bu kaynakta İsviçre-İngiltere (yabancı) sermayesi ile İstanbul Kartal’da bir konserve fabrikası kurulduğu da belirtilmekle beraber başka bir bilgiye ulaşılamamıştır. (Ref. 6, 664)